Walk of Pride: de eerste tegels zijn gelegd

Benno Premsela, Annemarie Grewel, Albert Mol, Anna Blaman, Saïd Zankoua, Betty Paërl, Edgar Cairo en Niek Engelschman. Dat – en meer – zijn de eerste lhbtqia+-helden voor wie Walk of Pride Amsterdam-tegels zijn gelegd in de stoep van de Amsterdamse Raadhuisstraat. En er komen nog veel meer namen bij.

door Anne-Rose Mater-Bantzinger

Brenda Howard-tegel in de stoep van de Raadhuisstraat (eigen foto)

In het kader van WorldPride 2026 en als onderdeel van de expositie Queer Amsterdam – De Roze Stad, die 8 juli opent in de Nieuwe Kerk, worden Walk of Pride-tegels gelegd in het trottoir van de Raadhuisstraat in Amsterdam vanaf het Homomonument tot de Dam. Dit gebeurt op initiatief van IHLIA LGBTI Heritage, Stichting Homomonument en Stichting Gala. Het worden in totaal 54 tegels die Nederlandse en buitenlandse lhbtqia+-helden. Het is de bedoeling is dat alle tegels er liggen als de Queer Amsterdam-expositie opent. De bijzonder: de tegels vormen samen een permanent monument.

De vierkante tegels zijn gemaakt van brons met aluminium, zijn vijftig bij vijftig centimeter en de namen en van iedereen wordt het geboorte- en sterftejaar vermeld. En ook of het gaat om hij/hem en he/him of zij/haar en she/her. Daaronder volgt een uitleg van dertig tot veertig woorden in het Nederlands en het Engels waarom deze persoon is uitverkoren om te worden opgenomen in de Walk of Pride. Een langere biografie van de ’tegel-helden’ is te lezen op de website www.walkofpride.nl/helden

De route is veelbetekend

De namen zijn gekozen door een commissie met vertegenwoordigers en stichtingen uit de community. De route is niet zomaar gekozen: op de Dam werden tot in de achttiende eeuw mannen veroordeeld en terechtgesteld die seksuele relaties hadden met mannen. Oftewel de zogeheten ‘sodomieten’. Zij ontmoetten elkaar in verscholen hoekjes van het stadhuis – nu het Koninklijk Paleis – of in de achttiende eeuw in ‘lolhuis’ De Serpent op de Dam. Dit was het eerste etablissement met dark rooms. En de route begint op de Westermarkt met sinds 1987 het allereerste Homomonument ooit.

Het is de bedoeling dat de Walk of Pride Amsterdam bijdraagt aan het vergroten van de zichtbaarheid en erkenning van lhbtqia+-personen die een uitzonderlijke bijdrage hebben geleverd aan gelijkwaardigheid, emancipatie en het in vrijheid queer leven. Uit het persbericht: ‘de Walk is bedoeld om huidige en toekomstige generaties te onderwijzen over de strijd en onrechtvaardigheden uit het verleden, zodat ze niet opnieuw worden herhaald, en de moed en veerkracht van queer mensen wereldwijd’.

Erg veel achteloze voorbijgangers

Het monument voor Damslachtoffer Popke Bakker op 7 mei 1945 de Dam (eigen foto)

Maar daar zit nu juist de kneep: veel voorbijgangers lopen met ferme pas over de stoep en het valt me op dat slechts een enkeling de moeite neemt om even te stoppen om de tekst op de tegels te lezen. Ondanks de goudkleurige letters en ongeacht het formaat van de tegels. Ik trek een vergelijking met het monument ter nagedachtenis van 32 mensen die op 7 mei 1945 op Dam om het leven kwamen. Dat gebeurde nadat Duitse soldaten vanuit De Groote Club het vuur openden op de feestende menigte. De namen van de slachtoffers zijn op de grond te lezen rondom de Dam. In kleine witte steentjes in de kinderkopjes van de Dam.

Ik heb ooit tegen Joost Bakker – de zoon van de doodgeschoten Popke Bakker – gezegd dat ik dit een mooi eerbetoon vond. Daarop ontbrandde hij in grote woede. Een schánde, vond hij het, dat al die winkelende voorbijgangers en toeristen op de Dam achteloos over de naam van zijn vader liepen. Zonder op of om te kijken en zonder ook maar een moment stil te staan bij hun dood.

Saïd Zankoua-tegel in de Raadhuisstraat met bouwmateriaal erop (eigen foto)

Hoewel het initiatief ongetwijfeld goed bedoeld is, heb ik een beetje hetzelfde gevoel bij de Walk of Pride-tegels. Bovendien werden sommige tegels, meteen al na de eerste dag, besmeurd met zand en aarde. En de tegel van biculturele Saïd Zankoua, die in 2020 op slechts twintigjarige leeftijd om het leven kwam na een leven vol discriminatie vanwege zijn geaardheid, was meteen aan de rand bedekt door bouwmateriaal.

Wie wel en wie niet

Albert Mol-tegel in de Raadhuisstraat tijdens ‘work in progress’ (eigen foto)

Ik zet ook een kanttekening bij de keuze van de namen. Natuurlijk is het terecht dat grootheden als Benno Premsela, Anna Blaman, Niek Engelschman, Andreas Burnier, Bet van Beeren en Jacob Anton Schorer worden geëerd met een tegel. En het is interessant om te lezen wie internationale helden als FannyAnn Eddy uit Sierra Leone, Audre Lorde uit New York of Xica Manicongo uit Brazilië waren.

Laatstgenoemde werd in Brazilië in de zestiende eeuw als transgender geëxecuteerd wegens sodomie en hekserij. En natuurlijk is het goed dat Albert Mol een tegel krijgt als eerste openlijk homoseksuele televisiepersoonlijkheid; op de foto hiernaast is te zien dat de tegel gelegd wordt (work in progress, met een verkeerspuntmuts ernaast).

Inge Intven-tegel in de Raadhuisstraat tijdens ‘work in progress’ (eigen foto)

Waar is Hans van Manen?

Maar waar zijn Jos Brink en Frank Sanders? Waar is Hans van Manen, die als eerste choreograaf ter wereld een pas-de-deux maakte voor twee mannen? En waar is Ruud Douma/Bellefleur, die nota bene dit jaar werd geridderd voor zijn tomeloze inzet voor de queer community? Het is weliswaar zo dat de meeste tegel-helden zijn overleden, maar dat geldt niet voor bijvoorbeeld Inge Intven. Zij werd geboren in 1969 en zij zorgde ervoor dat het geheimhoudingsprotocol voor intersekse mensen in 2003 werd afgeschaft. Oftewel: dat artsen het intersekse niet langer voor hun patiënten verborgen hielden.

Betty Paërl-tegel met de Raadhuisstraat en de Westertoren (eigen foto)

Wel leuk voor mij persoonlijk is dat familie van mijn moeder Jetty Paerl – Jetje van Radio Oranje – een tegel kreeg. Ik heb het over Betty Paërl – officieel wordt die achternaam met puntjes geschreven – die in 1935 als man werd geboren en zich later zonder enige schroom taboedoorbrekend manifesteerde als schrijfsters, transgenderrechtenactivist en dominatrix in de SM-scene en pleitbezorger van lesbische porno. Op de tegel staat verder: ‘Ze streed voor dekolonisatie en seksuele vrijheid en bekritiseerde de heersen gendernormen’. Betty Paërl overleed in 2002 in het Dr. Sarphatihuis.

Titia van der Tuuk-tegel wordt geplaatst door een stratenmaker (eigen foto)

De stratenmakers: work in progress

Het is vermakelijk om te zien hoe stratenmakers de tegels aan het leggen zijn. In de stoep van de Raadhuisstraat gebeurt dit zo keurig mogelijk door klinkers als een puzzel op maat te hakken. Het deel tussen de Spuistraat en de Dam wordt gelegd door een gespecialiseerd bedrijf, die de tegels gaat leggen tusssen de kinderkopjes.

Artist impression, nog zonder namen

Wellicht worden er na World Pride nog meer tegels met nog meer namen gelegd, maar dat is toekomstmuziek.Heel wat organisaties – van het COC tot Hivos en van Pink Marrakech tot Foundation Erwin Olaf – steunen het initiatief financieel. En Walk of Pride zoekt nog donateurs (zie: www.walkofpride.nl). Dit is mijn eerste stuk over een van de activiteiten tijdens World Pride. Later volgt nog een stuk over de (gratis toegankelijke) expositie Drag in Amsterdam, van 25 juni tot en met 27 september in de hal en de schatkamer van het Gemeentearchief aan de Vijzelstraat en de grote expositie Queer Amsterdam – de Roze Stad, van 8 juli tot en met 4 april 2027 (negen maanden!) in de Nieuwe Kerk. Dus: wordt vervolgd…