De Kunst van het Transformeren is een must
De expositie De Kunst van het Transformeren opende vorige maand in het Allard Pierson Museum ter ere van WorldPride Amsterdam, maar de tentoonstelling duurt nog tot eind november. Met aandacht voor de Amsterdamse wereldster Louisette (1882-1965), uitbundige theaterkleding en door Diana Blok gefotografeerde ‘cross-dressed’ acteurs. Zoals Albert Mol als koningin Elisabeth. Een must voor liefhebbers van theater en nostalgie.
door Anne-Rose Mater-Bantzinger
De revuester Louisette (1882-1965) in een Spaanse jurk (foto F. Geveke, collectie Stadsarchief Amsterdam)
Wat een geweldige expositie is De Kunst van het Transformeren in het Allard Pierson Museum! Ik was er op een snikhete middag en dit museum aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam was heerlijk koel. Het eerste deel van de tentoonstelling is gewijd aan de Amsterdamse revuester Louisette, die leefde van 1882 tot 1965. Ze heette eigenlijk Louisa Augusta van Gijtenbeek en ze groeide aan het begin van de vorige eeuw uit van een eenvoudige dienstbode tot een wereldster. Over ‘de kunst van het transformeren’ gesproken…
‘The Two Hollanders’
De revuester Louisette (1882-1965) en haar ontdekker en partner Chrétienni (1855-1921) (foto Collectie Allard Pierson)
De Vlaamse zanger en komiek Chrétienni – de artiestennaam van Chrétien van Esse (1855-1921) – ontdekte haar. Ze werkte eerst bij hem in de huishouding en ze was zestien jaar toen ze het toneel van Carré met Chrétienni deelde. Louisette had ‘star quality’. Met Chrétienni had ze wereldwijd succes met shows in ‘ons’ Indië, Engeland en Amerika. Samen traden ze op als het duo ‘The Two Hollanders’. Ook in Amerika in 1911, waar de recensies zeer lovend waren.
In de tentoonstelling zijn unieke filmbeelden te zien van het duo in sketches, gehuld in Volendammer klederdracht. Met veel zang, energieke (klompen)dans en gekkigheid. Louisette was duidelijk een echte komiek. Maar ze zong ook in schitterend flamboyante glitterjurken. Ze werd wel de Nederlandse Mistinguett genoemd. Voor de interntionale tournee van The Two Hollanders nam ze twintig jurken mee.
Affiche voor een show van de revuester Louisette (1882-1965) en haar gezelschap in Carré op 16 april 1940
Affiche van ‘The Two Hollanders’ – oftewel de revuester Louisette (1882-1965) en haar ontdekker en partner Chrétienni (1855-1921) – in de Liverpool Empire op 6 januari 1913
De Ster van de Revue
Een Spaanse jurk van de revuester Louisette (1882-1965)
Weer een mooie jurk van de revuester Louisette (1882-1965)
Elke avond wisselde ze vijf keer van kostuum: van Volendams meisje tot Spaanse danseres, van Italiaanse diva tot Duitse zangeres of comédienne. In het Allard Pierson wordt een aantal van deze prachtige jurken geëxposeerd, waarvan sommige nog in uitstekende staat zijn. En tijdloos.
Verder hangen er veel foto’s en mooie affiches, waarop te lezen is dat kaartjes in april 1940 in Carré van vijftien cent tot één gulden vijfenzeventig kostten. Those were the days….
De hernieuwde aandacht voor Louisette is danken aan Danny van Zuijlen, die in 2010 in De Engelenbak de voorstelling Zing nog eens, Louisette! produceerde; met Sylvia Alberts als Louisette.
In de herfst van vorig jaar verscheen van zijn hand het boek De Ster van de Revue – het Wonderbaarlijke leven van Louisette (1882-1965). Ik heb toen verzuimd om over dit boek te schrijven en daar heb ik spijt van. Nu het boek toe is aan de tweede druk, schrijf ik er alsnog over. Het is een onderhoudende en vlot geschreven biografie over het inderdaad wonderbaarlijk leven van een Amsterdams meisje dat het schopte van dienstbode tot wereldster. Haar leven eindigde dramatisch, want na de Tweede Wereldoorlog raakte ze in de vergetelheid en in de jaren vijftig en zestig eindigde ze als een eenzame zonderling die niemand meer toeliet in haar vervuilde woning aan de Haarlemmerstraat 90 in Amsterdam.
De Stichting Blijvend Applaus
Uit het boek blijkt Danny van Zuijlens verbazing over het wonderbaarlijke verloop van haar leven. Mijn collega Corrie Verkerk schreef vorig jaar in De Telegraaf: “In de jaren na het eind van de oorlog verloor Louisette steeds meer grip op de werkelijkheid. Ze had haar liefde verloren (haar Joodse man Armand Haagman – componist, tekstschrijver en handelaar in zeep – kwam om in Auschwitz, A-R) en het toneel wilde haar niet meer. In haar woning aan de Haarlemmermeerstraat verwaarloosde ze. De vlooien sprongen er rond, aldus een bezoeker. Hulp wilde ze niet.”
Wim Sonneveld klopte vergeefs aan bij de gemeente om iets voor haar te doen en Henk van der Meijden wijdde in 1962 zijn Privé-pagina in De Telegraaf aan de vergeten vedette. Het werd een larmoyant verhaal, waar de ‘vedette’ in kwestie niet aan mee had willen werken en waar ze behoorlijk ontdaan over was. Nog altijd weigerde ze hulp, maar deze pagina leidde wel tot de oprichting van de Stichting Blijvend Applaus. Een prijs die nog altijd in leven is en die nog steeds geregeld wordt uitgereikt als een soort ‘Life Time Achievement Award’ aan acteurs en kleinkunstenaars; vorig jaar aan de acteur en regisseur Hans Croiset. Uiteindelijk overleed Louisa van Gijtenbeek in een verpleeghuis in Laren; geheel in de war, eenzaam en ontredderd.
Vier meer dan honderd jaar oude kostuums die zijn gedragen door de revuester Louisette (1882-1965) (eigen foto A-R)
Jan Aarntzen, Nicolaas Wijnberg en Diana Blok
Kostuum uit 1985 van Jan Aarntzen (1950-2024) voor de musical ‘Madame Arthur’ en gedragen door Jos Brink (1942-2007) (foto Allard Pierson Museum)
Tweedelig blauw herenkostuum, circa 1934-1937 gedragen door de danseres Tilly Sylon (de artiestennnaam van E.M. Huijkman (1893-1977) (foto Allard Pierson Museum)
Maar de expositie De Kunst van het Transformeren is niet alleen vanwege Louisette zeer de moeite waard is. Er hangen uitbundige glitterjurken, in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw ontworpen door Jan Aarntzen (1950-2024) voor de musicals Madame Arthur en Zzzinderella van Jos Brink (1942-2007) en zijn partner-in-alles Frank Sanders. Op een beeldscherm zijn ook beelden van Zzzinderella te zien.
Er staat op een pop ook een prachtig tweedelig blauw herenkostuum, circa 1934-1937 gedragen door Tilly Sylon, de artiestennnaam van E.M. Huijkman (1893-1977). Deze danseres verkleedde zich in haar voorstellingen graag als dandy, geïnspireerd door filmsterren als Marlene Dietrich.
Albert Mol en Gerrie van der Klei
Een in 1964 door Nicolaas Wijnberg (1918-2006) ontworpen kostuum voor de actrice Ank van de Moer (1912-1983) die Koningin Elisabeth speelde in het stuk Maria Stuart. Albert Mol droeg het kostuum later voor de fotografe Diana Blok (eigen foto A-R)
Foto van Albert Mol (1917-2004) in een door Nicolaas Wijnberg (1918-2006) ontworpen kostuums dat door de actrice Ank van de Moer (1912-1983) was gedragen als Maria Stuart (foto 1997 ‘Adventures in cross-casting’ Diana Blok, 1997)
Verder wordt een majesteitelijk kostuum tentoongesteld van Nicolaas Wijnberg (1918-2006), in 1964 ontworpen voor de actrice Ank van de Moer (1912-1983) die bij De Nederlandse Comedie in het stuk Maria Stuart de rol van koningin Elisabeth speelde.
Dit kostuum staat tegenover een foto van Albert Mol (1917-2004) die in 1997 even majesteitelijk in ditzelfde kostuum poseerde voor de fotografe Diana Blok. Zij maakte de serie foto’s Adventures in Cross-Casting van acteurs in vrouwenkleding en actrices in mannenkleding.
Cas Enklaar (1943-2022) in een mantelpak, gedragen in 2019 in ‘Gender Monologues’ (foto ‘Adventures in cross-casting’ Diana Blok)
Actrice en zangeres Gerrie van der Klei in een pak bedoeld voor Dorian Gray in een voorstelling (foto ‘Adventures in cross-casting’ Diana Blok, 1997)
Op een andere foto uit deze serie droeg de acteur Cas Enklaar (1943-2022) een chique Chanel-achtig mantelpak. Verrassend is een prachtige foto die Diana Blok maakte van de actrice en zangeres Gerrie van der Klei als dandy. Dat wil zeggen: in een kostuum voor een voorstelling over Dorian Gray, het fictieve personage van Oscar Wilde.
Verder hangen er prachtige foto’s van onder anderen de theatermaker, schrijver en kunstenaar Felix de Rooy als Frida Kahlo en de danseres en choreografe Suzy Blok als de legendarische balletdanser Nijinksy.
De lege zaal met kostuums en affiches van de revuester Louisette (1882-1965). Deze tentoonstelling verdient meer publiek (eigen foto A-R)
Replica van een beeld van Julius Caesar in de gang van het Allard Pierson Museum (eigen foto A-R)
Cover van het boek ‘De Ster van de Revue – het Wonderbaarlijke Leven van Louisette (1882-1965), geschreven door Danny van Zuylen (Walburg Pers)
Kortom, deze expositie is een must voor liefhebbers van het theater en van nostalgie. Toen ik er was, was ik de enige bezoeker. Zonde, want deze tentoonstelling verdient meer belangstelling. Toen ik naar de uitgang van het museum liep, stuitte ik op de gipsen replica van het manshoge beeld van Octavianus, de adoptiezoon van Julius Caesar en beter bekend als de Romeinse keizer Augustus. Wulps gehuld in een weelderig toga met veel plooien. Dit beeld had naadloos in de expositie over cross-dressing gepast.
De Kunst van het Transformeren is tot 29 november in het Allard Pierson Museum (Oude Turfmarkt 127, Amsterdam). Open van dinsdag tot en met zondag van 10 tot 17 uur. Inlichtingen: 020-5255501 of www.allardpierson.nl. Het boek ‘De Ster van de Revue – het Wonderbaarlijke Leven Louisette (1882-1965) van Danny van Zuijlen is uitgegeven door Walburg Pers en is toe aan de tweede druk. Kosten € 24,99. Inlichtingen: www.walburgpers.nl
