Willem van Oranje is Soldaat van Oranje in het kwadraat

(maar helaas niet dubbel zo goed)

Alex van Bergen als Willem van Oranje (foto Danny Kaan)

Willem van Oranje – de musical beleefde op 8 februari 2026 de wereldpremière in het gloednieuwe Prinsentheater in Delft, dat speciaal voor deze productie is gebouwd en dat de vaste plek is waar de musical de komende maanden te zien is. Ik zag de voorstelling op 16 april 2026 tijdens de alternate première van Alex van Bergen in de titelrol en René van Zinnicq Bergmann in de rol van Coornhert, kunstenaar, geleerde, theoloog, musicus, vriend en raadgever van Willem van Oranje.

Het is evident dat Willem van Oranje erg veel weg heeft van Soldaat van Oranje, de musical die 11 juli 2026 na bijna zestien jaar stopt in de Theaterhangaar op voormalig vliegveld Valkenburg. Bezoekers zitten op een draaiend plateau; een idee dat Soldaat-co-producent Robin de Levita indertijd ontwikkelde. Het decor bevindt zich rondom dit plateau. Grote luiken schuiven open en dan wordt weer een ander beeldvullend decor zichtbaar: de zaal van een kasteel, het interieur van een kathedraal, de beeldenstorm in een kerk, een haven met schepen, kasteelmuren, zeeslagen of veldslagen met grote groepen soldaten die oprukken. Er wordt duidelijk veel gebruik gemaakt van filmbeelden en AI.

Je valt van de ene verbazing in de andere. Net als bij Soldaat van Oranje, maar dan nog verbazingwekkender. Het ene moment zie je een intieme scène in de werkruimte van Willem van Oranje en na enig geschuif van de panelen zie je een slagveld, een kathedraal, een dorpsplein met een brandstapel. En dan de filmbeelden! De ene keer zie je gigantisch groot paarden die voorbij draven, dan weer een heel leger dat oprukt en dan weer bewegende plattegronden om te illustreren waar de gevechten, de branden of andere gebeurtenissen zich afspelen.

Slagveld (foto Danny Kaan)

‘Zijn leven, zijn strijd, ons verhaal’

Slagveld (foto Danny Kaan)

Willem van Oranje kan dus, als het gaat om scenografie en techniek, zo’n beetje worden gezien als de grote broer van Soldaat van Oranje. Het is eigenlijk Soldaat in het kwadraat, maar is Willem ook twee keer zo goed? Dat is helaas niet het geval. Soldaat spreekt meer aan, omdat de musical gaat over moeilijke keuzes in de Tweede Wereldoorlog. Die eindigde weliswaar ruim tachtig jaar geleden, maar toch is het relatief recente geschiedenis. Met het motto van de verzetsstrijders: ‘als wij niets doen, wie dan?’.

Willem van Oranje gaat weliswaar over een nog veel bekendere Nederlander dan zelfbenoemd ‘Soldaat van Oranje’ Erik Hazelhoff Roelfzema. De ‘vader des vaderlands’ – alias Willem de Zwijger – stond op tegen de Spaanse koning Filips II. Willem van Oranje geldt, historisch gezien, als de grondlegger van het vrije Nederland. De historicus René van Stipriaan, auteur van twee boeken over Willem van Oranje, schrijft in het lijvige programmaboek van de musical: ‘Het belangrijkste is dat hij het principe introduceerde dat macht gedeeld moet worden. Willem hielp het fundament te leggen voor een systeem waarin gewesten samen beslissen, in plaats van één koning die alles bepaalt. […..] Zo werd de basis gelegd voor het Nederland zoals we dat nu kennen.

Joris Willem Smit als Willem van Oranje (foto Danny Kaan)

Dat is nogal wat. Ook schrijft Van Stripriaan: ‘Allereerst was hij slim, met een goed geheugen en grote sociale vaardigheden. […..] Daarnaast was hij vreedzaam en verdraagzaam, maar hij was daarin ook eigenwijs. Door zijn koppigheid heeft hij grote conflicten ontketend. […..] Dit maakt hem een van de meest fascinerende figuren uit de wereldgeschiedenis.’ Nogal logisch dus dat acteur en producent Rick Engelkes twaalf jaar geleden begon met zijn plannen om een musical over hem te maken; plannen die aanvankelijk liederlijk mislukten. En ook logisch dat uiteindelijk de vooraanstaande theater- en filmmaker Theu Boermans de musical niet alleen regisseerde, maar ook schreef.

Boermans wordt in het programmaboek aldus geciteerd: ‘Ik besef steeds meer dat Nederland zonder Willem nooit het land was geworden dat het nu is. En hoeveel hij daarvoor op het spel heeft gezet.’ En ook: ‘Hij was wat wij nu een verbinder zouden noemen. Een bijzondere, maar ook complexe man die gedurende zijn leven en strijd een grote ontwikkeling doormaakte. Een roekeloze levensgenieter, een weifelaar, een opportunist en tegerlijkertijd een moedige, principële denker.’

Zo’n man verdient een musical die net zo groot en belangrijk is als de musical over ‘Soldaat van Oranje’. Toch slaagde Theu Boermans er niet in om van Willem van Oranje een boeiende theaterfiguur te maken. Het motto van de musical is weliswaar ‘zijn leven, zijn strijd, ons verhaal’, maar zijn strijd tegen de Spaanse koning Filips II tijdens de Tachtigjarige Oorlog (die duurde van 1568 tot 1648) staat wel erg ver van ons af. Bovendien zijn de handelingen wel erg complex. Soms dacht ik: waar zit ik in hemelsnaam naar te kijken… En de saus van het moralisme ligt er wel erg dik bovenop: ‘de toekomst valt of staat met het verleden’, ‘de keuze is een daad’, ‘als de vorst niet voor z’n volk zorgt, mag het volk z’n vorst verlaten’. En vooral: ‘we vechten voor een land waar iedereen een plek heeft’. Wel mooi, maar wel erg boodschapperig. Bovendien verdrinkt Willem van Oranje als een nogal kleurloze figuur in de megalomane scenografie. Hij is een saaie figuur in een saai spektakelstuk. Ik herinner me dat recensent Gerry van der List in EW – Elseviers Weekblad – de dooddoener schreef: ‘Na drieenhalf uur verlang je enorm naar de verschijning van Balthasar Gerards om Willem het zwijgen op te leggen.’

Matteo van der Grijn blinkt uit als de krachtige ‘Watergeus’

Eind van het Beleg van Leiden met in het midden Matteo van der Grijn als Lumey (foto Danny Kaan)

Willem van Oranje wikt en weegt een groot deel van de musical, hij is niet een man met grote daadkracht. Personages om hem heen zijn veel krachtiger, zoals de historische figuur Lumey, wiens echte naam Willem II van der Marck was. Deze krachtpatser wordt stevig wordt neergezet door Matteo van der Grijn (toevallig de acteur die de rol van Erik Hazelhoff Roelfzema in 2010 creëerde; hij was de eerste acteur die de titelrol in Soldaat speelde). Van der Grijn blinkt uit als de bondgenoot van Willem van Oranje. Hij verwijt hem een paar keer dat hij het zwijgen van Willem zat is. Lumey strijdt krachtdadig tegen de Spaanse heerser Filips II. Hij ontpopt zich als opperbevelhebber van de vloot der Watergeuzen en verslaat tijdens de Tachtigjarige Oorlog de Spanjaarden bij Den Brielle.

Deze zeeslag – ‘1 april 1572 verloor Alva zijn bril’ – wordt op beeldschermen overweldigend in beeld gebracht. Duizelingwekkend, bijna té groot. Hetzelfde geldt voor het einde van het beleg van Leiden, waarbij de dijken werden doorgestoken. In de voorstelling komen er eerst grote tsunami-achtige golven op film links en rechts op het toneel afgestormd en daarna loopt de toneelvloer daadwerkelijk vol met water. De gevechten gaan in het laagje water door en uiteindelijk sneuvelt Lumey dramatisch in de nattigheid. Daarbij is de chloorachtige zwembadlucht wel erg penetrant en eigenlijk zijn de water-aan-het-strand-scènes in Soldaat waarachtiger. Bovendien staat in het programmaboek dat Lumey niet sneuvelde bij Leidens ontzet, maar vier jaar later. Ach ja, een kniesoor, maar toch merkwaardig… Er kloppen wel meer dingen in de voorstelling niet. Die worden overigens in het programmaboek keurig uit de doeken gedaan.

Het keizerlijk paleis (foto Danny Kaan)

Wilhelmus van Nassouwe

Scènefoto met in het midden Joris Willem Smit als Willem van Oranje en Matteo van der Grijn als Lumey (foto Danny Kaan)

Ik zag dus Alex van Bergen als de ‘alternate’ Willem van Oranje; de titelrol werd bij de wereldpremière gespeeld door Joris Willem Smit. Andere hoofdrollen worden vervuld door onder anderen Sofia Ferri als een grote liefde van Willem, Anne Lamsvelt als Louise de Coligny (een soort verteller en de vierde vrouw van Willem), Lieke van den Broek speelt Anna van Saksen (een eerder echtgenote van Willem) en ik zag René van Zinnicq Bergmann als de alternate Coornhert. In het programmaboek worden, behalve de grote cast, ook nog ruim honderd figuranten bedankt. Zo groot is deze productie.

Rechts René van Zinnicq Bergmann als Coornhert (foto Danny Kaan)

De meeste acteurs spelen en zingen effectief, maar ontroeren nauwelijks. Het is opvallend en knap dat regisseur Theu Boermans de scènes dermate vloeiend aan elkaar heeft geregen dat het publiek nooit de gelegenheid krijgt om na een lied te applaudisseren.

Het personage Coornhert heeft een van de weinige echt amusante scènes, wanneer hij Willem probeert op te beuren met een lied dat hij voor hem heeft geschreven: ‘Wilhelmus van Nassouwe, ben ik van Duitsen bloed/ den vaderland getrouwe blijf ik tot in den doed’. Iemand merkt netelig op: ‘doed?’. ‘Ja, het moet wel rijmen’, riposteert Coornhert. Hij zingt verder: ‘een Prinse van Oranje ben ik, vrij, onverveerd/ den kó-ó-ó-ó-ning van Hispanje heb ik altijd geëerd’. Iemand protesteert: ‘wat een raar zinnetje!’ Maar Willem van Oranje zegt: ‘nee nee, dat is goed, dat zinnetje leidt Philips om de tuin’. Daarna zegt Coornhert dat het lied nog niet af is en dat hij er nog een paar coupletten bij gaat schrijven. Dat is grappig, want het Wilhelmus heeft immers vijftien coupletten…

Scènefoto met rechts Vincent Linthorst als de waard (foto Danny Kaan)

De voorstelling is veel te lang

Willem van Oranje: de beeldenstorm (foto Danny Kaan)

Een nadeel is dat het geheel overkomt als een geschiedenisles. Heel knap gedaan allemaal, maar te veel van het goede. De filmbeelden beginnen zich te herhalen – wéér die dravende paarden! – en het lijkt steeds meer alsof je naar een film zit te kijken. In plaats naar live theater. De bewegende landkaarten lijken zelfs op illustraties uit geschiedenisboeken en de AI-beelden zijn indrukwekkend, maar na een tijdje weet je het wel…. En dat ‘tijdje’ duurt dus drieënhalf uur. En dan bevindt het Prinsentheater zich ook nog eens in een uithoek van Delft aan de rand van de campus. De aanvangstijd van de avondvoorstellingen wordt overigens vanaf 1 mei een half uur vervroegd; van acht uur naar half acht. Een goed idee. Zo zijn bezoekers in elk geval eerder thuis.

Het Zwijgersgilde

Buste van Willem in de giftshop (eigen foto)

Willem van Oranje had een zeer lange en lastige aanloopfase. Twaalf jaar geleden ontstond bij acteur en producent Rick Engelkes het idee om een musical te maken over het leven van ‘de vader des vaderland’. In het informatieve programmaboek van 75 pagina’s – à vijftien euro – krijgt Engelkes alle complimenten: ‘deze voorstelling was niet tot stand gekomen zonder Rick Engelkes, die als eerste het idee voor een musical over Willem van Oranje oppakte en zich daarvoor jaren als producent heeft ingezet. Daarnaast was Pierre Karsten als financier en aanjager vanaf het begin van onschatbare waarde; zonder zijn betrokkenheid en vasthoudendheid had deze productie nooit deze vorm kunnen krijgen’.

Noch Engelkes noch Karsten zijn anno 2026 nog actief betrokken bij Willem van Oranje. Dat de musical er nu toch is, is mede te danken aan een groep anonieme geldschieters, verenigd in Het Zwijgersgilde. Mede dankzij dit zogeheten ‘Delftse broederschap’ kon het Prinsentheater met circa twaalfhonderd zitplaatsen worden gebouwd en kon de productie alsnog worden gemaakt. Willem van Oranje is onlangs verlengd tot eind juli 2026. ‘Wegens succes’, zo wordt vermeld en de zaal was 16 april inderdaad vrijwel uitverkocht. Maar ik vrees dat deze musical het record van Soldaat van Oranje – ruim zestien jaar – bij lange na niet zal halen. Zie voor de trailer: https://www.youtube.com/watch?v=EADG1EVugN0

Cast en crew na de première op 8 februari 2026 (foto Rachel Ecclestone)

De portier Ruub Petow en A-R (foto Jaap Augustinus)

Selfie van A-R en Jaap met de buste van Willem

Willem van Oranje, gezien 16 april 2026 in het Prinsentheater in Delft. Een voorstelling van Willem van Oranje Producties B.V. naar een idee van Rick Engelkes. Script en regie Theu Boermans, choreografie Chiara Re, muziek Fons Merkies en Martijn Spierenburg, liedteksten Frans van Deursen, muzikale leiding Sarif Tribou, decor en ruimtelijk concept Bernhard Hammer, vormgeving en props Rob Snoek, kostuums Catherine Cuykens, projecties Joery Verweij en Mehdi Assem, licht Marc Heinz, geluid Jeroen ten Brinke en Freek Vrijhof. Met o.a. Joris Willem Smit/Alex van Bergen in de titelrol en verder o.a. Sofia Ferri, Anne Lamsvelt, Roben Mitchell, Matteo van der Grijn, Guusje te Pas, Lieke van den Broek, Nico de Vries/René van Zinnicq Bergmann, Delilah Warcup-Van Eyck, Tijn Docter en Vincent Linthorst. Scènefoto’s Danny Kaan. De musical is onlangs verlengd tot eind juli 2026. Exclusief te zien in het Prinsentheater (Heertjeslaan 16 in Delft). Inlichtingen en kaartverkoop: www.willemvanoranje.nl