Queer Amsterdam kleurt de Nieuwe Kerk roze

Queer Amsterdam – De Roze Stad is een grote en belangrijke tentoonstelling in het kader van Amsterdam World Pride 2026. Deze expositie duurt net zo lang als een voldragen zwangerschap bij een vrouw: maar liefst negen maanden – van 9 juli 2026 tot en met 4 april 2027. “Eigenlijk hysterisch lang”, aldus Paul Mosterd, directeur van de Nieuwe Kerk en het H’Art Museum. “We openen een paar weken voorafgaande aan WorldPride en de inhoudelijke programmering komt pas echt goed op stoom in het najaar. We willen namelijk niet concurreren met WorldPride die van 25 juli tot 8 augustus Mokum roze kleurt”.

door Anne-Rose Mater-Bantzinger

De gegevens over de IHLIA verzameling (eigen foto)

De expositie is zeer veelzijdig en groots opgezet. Liefde, identiteit en mensheid waren drie uitgangspunten. En ook lef, humor en zelfspot. En ook het feit dat in vrijheid liefhebben niet vanzelfsprekend is. Als je queer bent, moet je je vertegenwoordig voelen. En als je niet queer bent, moet je een bondgenoot zijn. De expositie is samengesteld in nauwe samenwerking met IHLIA LGBTI Heritage, de erfgoedorganisatie op het gebied van lhbti in Nederland en de grootste lhbti-collectie van Europa.

IHLIA ontstond in 1999 uit een fusie tussen het Homodok en het Lesbisch Archief Amsterdam en het Anna Blaman Huis in Leeuwarden. ILHIA is sinds 2007 gevestigd in de OBA. Dit is het grootste queer archief van Europa. Wat in 1999 begon met een schoenendoos vol knipsels, is nu een archief met honderdduizend titels. Op 1.515 meter planklengte staan circa dertigduizend boeken, bijna vijfduizend tijdschrifttitels, zevenduizend items met speelfilms, documentaires, tv-series en reclamespotjes, 6.500 affiches, tienduizend scripties, brochures, werkstukken en nota’s en nog veel ander materiaal, zoals foto’s, geluid, T-shirts, buttons en condoomverpakkingen. En dat allemaal uit 150 landen in meer dan 65 talen.

Willem was eigenlijk Barbara

Het oudste document van de expositie dateert van 1632. Het is oondertrouwakte van Hilletje Jans en Willem Adriaensz. Zij traden in De Nieuwe Kerk in het huwelijk en pas later bleek dat ‘Willem’ eigenlijk Barbara heette. Ze had de haren kort geknipt, droeg mannenkleding en diende als soldaat. Wanneer dit aan het licht komt, wordt het huwelijk ontbonden. Tijdens het verhoor zei Jans dat ze niet wist dat ‘Willem’ een vrouw was. Willem/Barbara Adriaensz werd verbannen uit Amsterdam.

George Hendrik Breitner portretteerde circa 1890 de lesbische beeldhouwer Sara de Swart (1861-1951) (collectie Amsterdam Museum)

Hoewel destijds meer vrouwen buiten gangbare genderrollen leefden, was dit huwelijk uniek. Dit verhaal werpt licht op leven buiten de normen en grenzen van sociale acceptatie in deze periode in Nederland. In de expositie wordt ook de trouwkansel tentoongesteld – uit de collectie van de Nieuwe Kerk – die naar alle waarschijnlijkheid is gebruikt voor de inzegening van dit opmerkelijke huwelijk.

Fluisterlijn

De expositie, die is vormgegeven door Maison de Faux in de vorm van een triangel in rechthoekige vormen, belicht allerlei thema’s, zoals verborgen liefde en hartstocht. Een ander thema dat uitvoerig aan bod komt, luidt ‘uit de schaduw’. Er hangt een portret uit 1880 van Sara de Swart, geschilderd door George Hendrik Breitner (collectie het Amsterdam Museum). Sara de Swart was beeldhouwer en leefde openlijk als lesbische vrouw. Ook andere objecten werpen licht op zichtbaarheid en identiteit, zoals de miniatuur van een plaskrul, tussen de jaren vijftig en zestig een populaire ontmoetingsplek voor mannen die op zoek waren naar seks.

Er is in de Nieuwe Kerk een fluisterlijn met verborgen verhalen, bijvoorbeeld over ‘lolhuis’ Het Serpent, het eerste homocafé in Amsterdam. Dit etablissement, voorzien van darkrooms, was in de achttiende eeuw gevestigd op de Dam ter hoogte van waar tegenwoordig Café Majestic zit. Het Serpent was een ontmoetingsplek voor zogeheten ‘sodomieten’. Om te weten of iemand in de stemming was, zetten zij hun voet op elkaars voet. In darkrooms en andere duistere plekken pleegden mannen wat destijds werd beschreven als ‘grote vuiligheden’.

Bet van Beeren

Queer in Amsterdam: Bet van Beeren voor haar café ’t Mandje op de Zeedijk in 1961 (foto Sjoerd Holsbergen, collectie Stadsarchief Amsterdam)

Onder het thema ‘uit de schaduw’ is te zien hoe begrippen als seksuele, sekse- en genderdiversiteit ruim een eeuw geleden langzaam zichtbaar(der) werden. De Amsterdamse arts en schrijver Arnold Aletrino (1858-1916) beschouwde homoseksualiteit als een aangeboren variant van de menselijke seksualiteit. Jacob Schorer richtte in 1912 het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee op, de eerste Nederlandse organisatie tegen discriminatie van homoseksuelen. Schrijvers als Jacob Israël de Haan en Anna Blaman rekten de grenzen verder op.

Café ’t Mandje op de Zeedijk van de legendarische Bet van Beeren (1902-1967) bestaat komend jaar een eeuw, er is aandacht voor De Schakel, het DOK en de ‘Shakespeare Club’, zoals het COC aanvankelijk heette. In 1964 verscheen Benno Premsela op televisie – gewoon zomaar in beeld! – als voorzitter van de ‘Vereniging van Homofielen’ Het COC. De zichtbaarheid groeide en groeide.

Demonstratie in 1977 op het Rokin tegen de heksenjacht op homoseksuelen in Amerika (fotocollectie Anefo, Nationaal Archief)

‘Strijd voor gelijkwaardigheid’ is nog zo’n belangrijk thema. In januari 1969 wordt in Den Haag een demonstratie gehouden tegen artikel 248bis. Dit wetsartikel maakte onderscheid tussen hetero- en homoseksualiteit. Deze actie markeerde het begin van een meer activistische homobeweging in navolging van de strijd voor vrouwenemancipatie. In de jaren daarna volgden wetswijzigingen, werd homoseksualiteit erkend en verwijderd uit het Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen. Je aangetrokken voelen tot hetzelfde geslacht gold niet langer meer als een psychische aandoening.

Frau Antje-kostuum van Maxim Bezembinder tijdens Gay Games in 1998 (collectie IHLIA, eigen foto)

‘Die nieuwe rare ziekte’

Er is veel aandacht voor ‘de verloren generatie’; oftewel de talloze homoseksuelen die vanaf de jaren tachtig in aanraking kwamen en ten onder gingen aan ‘die nieuwe rare ziekte’. Aids liet diepe sporen na, vrienden vielen weg, angst en stigmatisering namen toe. Maar rouw ontwikkelde zich ook als strijdlust: de homo-gemeenschap streed voor onderzoek, buddyzorg en ook dat slachtoffers werden herdacht. In de Nieuwe Kerk worden imposante in memoriam-quilts tentoongesteld. Eind jaren tachtig kwam de eerste aidsremmer, in 1996 kwam de combinatietherapie.

Ook belangrijk: Amsterdam als ‘gay capital’. In 1987 werd op de Westermarkt en aan de Keizersgracht het eerste Homomonument ter wereld onthuld. In de Nieuwe Kerk is te horen hoe Dolly Bellefleur op 4 mei 2016 het iconische lied ‘Homomonument’ zong. Ook worden het trouwboekje en de trouwringen van Frank en Peter Wittebrood getoond (uit de collectie Amsterdam Museum), het eerste homostel dat op 1 april 2001 in Amsterdam in het huwelijk trad. Een primeur in de wereld. En het gaat natuurlijk ook over Amsterdam Pride, de Canal Parade (anno 1996) en de Gay Games in 1998. In de expositie pronkt ook het Frau Antje-kostuum dat Maxim Bezembinder in 1998 droeg tijdens de Gay Games en de Canal Parade.

Gay Games Amsterdam-banner 1998 (collectie IHLIA)

‘Mijn lichaam, mijn keuze’

Richard Kaldoulis – oftewel Jennifer Hopelezz toont in zijn Club Church het textielkunstwerk van Erik Alkema (eigen foto)

Het thema ‘ontmoeten, ontdekken en vieren’ krijgt aandacht met uitgaangelegenheden als Madame Arthur en Havana, Vrankrijk en De Trut, Club RoXY en de iT, Club Church en de lesbo-café’s Saarein, Café Floor en Vivelavie. Richard Keldoulis, beter bekend als dragqueen Jennifer Hoplezz, gaf voor journalisten een rondleiding in zijn Club Church in de Kerkstraat. Hij toonde een van de kunstwerken in zijn bezit: een wandkleed van Erik Alkema.

Het thema ‘voelen en zijn’ belicht genderdiversiteit, en ‘mijn lichaam, mijn keuze’ gaat over seksediversiteit en de vrijheid om buiten de binaire man/vrouw-indeling te leven. In dit kader is het oudste object van de expositie te zien: de marmeren Hermafroditus uit 100–50 vóór Christus – uit de collectie van het Allard Pierson Museum.

Het tiende thema is Queer nu! Daarin wordt benadrukt dat de lhbtiqa+-gemeenschappen het niet altijd met elkaar eens waren en zijn, ondanks festiviteiten en wederzijds respect. Video’s laten zien hoe ontmoeten, werken, zorg en dagelijks leven in de stad worden vormgegeven en beleefd. En je krijgt een indruk van de strijd die vandaag wordt gevoerd tegen geweld en discriminatie op basis van seksualiteit, sekse en gender. Activisme en solidariteit, ook met queer vluchtelingen, zijn onmisbaar zolang niet iedereen in vrijheid kan liefhebben en zichzelf kan zijn.

Dildo-helm en dildo-pistool

Willem van Buuren, hoofd collectie van het IHLIA, gaf journalisten een kijkje in de keuken. Dat wil zeggen: in het archief in de OBA. Daar zagen we onder meer een Billy Jean King Barbiepop, een dildo-helm van Ad Schuring uit Deft, een ‘dildo-pistool’ dat werd gebruikt bij Safe Sex-themafeesten en de zelfgemaakte torenhoge hakken, gemaakt van plastic waterschoen en metalen hakken. Ze werden ooit gedragen – en zelf gemaakt – door travestie-artiest Vera Springveer;’ oftewel Charles Lücker (1965-2008). Kortom: te veel om hier op te noemen. Ga zelf kijken en dompel jezelf onder in roze Amsterdam. Dat is een en al bewondering en verwondering, trots en blijdschap, nostalgie en hoop voor de toekomst. 

Canal Parade in 2025 (foto Frank Wijn)

IHLIA-button

Queer Amsterdam – de roze stad is in de Nieuwe Kerk op de Dam tot en met 4 april 2027. Dagelijks open van 10 tot 17 uur. Toegang volwassenen 25 euro, jongeren van 12 t/m 17 jaar 13,50 euro, kinderen t/m 11 jaar gratis, bezoekers met een Museumkaart, Stadspas, VriendenLoterij VIP-kaart, Iamsterdam City Card, ICOM en Vrienden van de Nieuwe Kerk ook gratis. De catalogus Queer Amsterdam – atlas van de roze stad is uitgegeven door Wbooks (34,95 euro). Inlichtingen: www.nieuwekerk.nl