Drag in Amsterdam: van 1632 tot nu

Dragqueen Nikki Today opende de expositie op een snikhete donderdag 25 juni 2026 (eigen foto)

Drag in Amsterdam, zo heet de tentoonstelling die op een bloedhete donderdag 25 juni in het Stadsarchief Amsterdam werd geopend door dragqueen Nikki Today. De gratis toegankelijke expositie in de Hal van het archief duurt tot en met 27 september 2026. Tegelijkertijd is in de Schatkamer in het koele souterrain van het archief, ook gratis toegankelijk, de tentoonstelling Claim your Space. Dit is een indrukwekkend eerbetoon aan ‘dragtivist’ Hellun Zelluf (1960-1992). Historicus en podcastmaker Mark Bergsma beschrijft het alter ego van Geert Vissers, die op 26 juni 1992 – precies 34 jaar geleden – op 31-jarige leeftijd overleed, als ‘een flits in de kosmos’.

door Anne-Rose Mater-Bantzinger

Twee drag queens in een fietstaxi (2010, foto Sieko Koosterhuis)

Coco Coquette maakt zich op in de kleedkamer van Casa Rosso (2011, foto Petrovsky en Ramone)

De expositie belicht alle facetten van drag in Amsterdam: van zeventiende-eeuws theater tot clubcultuur, activisme en opkomend geweld tegen drags. Met de stad als podium voor vrijheid en zelfexpressie. Dragqueens en dragkings spelen met mannelijkheid, vrouwelijkheid en alles daartussenin.

De tentoonstelling, samengesteld door Stadsarchief-curator Kadja Bijlmakers, laat in tekst en beeld de diversiteit zien van de dragcultuur en laat zien hoe het verkleden van mannen als vrouwen en vrouwen als mannen zich in Amsterdam heeft ontwikkeld.

Het oudste verhaal heeft niets met theater of cultuur te maken. De expositie opent met een kopie van de ondertrouwakte uit 1632 (!) van Hilletje Jans en Willem Adriaensz. Zij traden bijna vier eeuwen geleden in De Nieuwe Kerk in het huwelijk, waarna bleek dat ‘Willem’ een vrouw was en Barbara heette. Ze had de haren kort geknipt, droeg mannenkleding en diende als soldaat. Wanneer aan het licht komt wie ‘Willem’ is, wordt het huwelijk ontbonden en wordt Barbara verbannen uit Amsterdam.

Travestieshow ‘It’s to-day’ in Carré (1967, foto Albert Bernaert)

Een celebration van uitbundigheid

Verder gaat de expositie vooral over travestiecabaret in theaters en underground clubs, zoals Madame Arthur in de Warmoesstraat en andere plekken. Er zijn vermakelijke foto’s van dragbingo in kroegen onder leiding van onder anderen Dusty Gersanowitz (oftewel Willem de Wit). Erg leuk zijn foto’s van stilettoraces bij de zogeheten Drag Olympics en spectaculaire lipsyncbattles tijdens Superball in Paradiso. Verrassend zijn historische zwart-wit foto’s van zwaar bevederde showgirls voor het voordoek op het toneel van Carré tijdens travestieshow It’s to-day aldaar in 1967 door het Toneelgezelschap Toch.

Poster van het Eurovision Songtravestival in Bitterzoet

Lady Bag en Bashy Bag doen mee aan de Drag Olympics op de Westermarkt (2024, foto John Haywood)

Verder natuurlijk veel kleurrijke foto’s van exorbitante figuren als Jennifer Hopelezz – oftewel Richard Kaldoulis, eigenaar van Club Church – en andere deelnemers aan de Drag Olympics; zowel op de Dam als de Westermarkt.

Ook mooi zijn foto’s van Coco Coquette en ‘haar’ diva’s tijdens het jaarlijkse travestiecabaret in de Casa Rosso en het Eurovision Songtravestival. En er is aandacht voor drag-activisme in de vorm van benefietshows en voorlichting over safe seks tijdens de aidspandemie in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw tot dragqueens tijdens protesten en Pride-evenementen. Uiteraard worden de drag kings niet vergeten en er hangt nostalgische foto van Robert ten Brink met zijn schitterende kandidaten van de Travestieshow, die tussen 1995 en 1997 werd uitgezonden op de zender Veronica. Weet je nog wel, oudje?

Jennifer Hopelezz tijdens de Drag Olympics op de Dam in 2024 (foto Jon Haywood)

Miss Cartier en Stevie Stunner bij de opening van Red Light Drag Cabaret in Casa Rosso (2026, foto Tamara Janson)

De oorsprong van de term ‘drag’ is overigens onzeker. De term werd voor het eerst gebruikt in 1870 en refereerde aan acteurs in vrouwenkleren. Het kan zijn dat de etymologische bron van het woord ‘drag’ negentiende-eeuwse theater-‘slang’ is. Dan gaat het woord ‘drag’ over lange rokken die over de grond sleepten: ‘dragging on the floor’. Nog een mogelijke oorsprong is het jiddische woord ‘trogn’, hetgeen ‘zich kleden’ betekent. Dan is er nog de term ‘grand rag’, die werd gebruikt voor een gemaskerd bal. Maar misschien is het – heel eenvoudig – een afkorting van ‘dress as a girl’.

Een bijzonder eerbetoon aan ‘dragtivist’ Hellun Zelluf

Hellun Zelluf op de voorpagina van de Gay Krant van 28 december 1991

In het souterrain van het Stadsarchief in de Schatkamer is, ook tot en met 27 september, de expositie Claim your Space. Dit is een indrukwekkend eerbetoon aan Hellun Zelluf en ‘haar’ dragfamilie. Hellun Zelluf – oftewel Geert Vissers – gaf in de jaren negentig van de vorige eeuw opzienbarende, taboedoorbrekende shows. Hellun Zelluf werd ‘geboren’ in het Anthony Theater aan de Oudezijds Voorburgwal en was later het stralend middelpunt van Club Chique in de Mazzo en de Gay Dating Shows in de Rode Hoed en de Kleine Komedie.

In de Schatkamer liggen tientallen foto’s van die wonderbaarlijke ‘dragtivist’. De stichting Hellun Zelluf speelde in de jaren negentig van de vorige eeuw een cruciale rol in de strijd tegen aids en gaf voorlichting over safe seks. Hellun neomde zichzelluf ‘een mix van de zorgzame moeder en de hoer’. Op 28 december 1991 prijkte ze op de cover van de Gaykrant: trots als een pauw, gehuld in couture van Tycho – ‘Prince Charming’ – Boeker, één hand in de zijde en in de andere hand een sigarettenkoker. En natuurlijk met die iconische haarspriet die steevast stijf recht overeind stond.

Tijdens de opening staat Bobbie Hemwijk – al veertig jaar en dus vanaf het begin werkzaam bij discotheek De Trut – stil bij een groepsfoto van Club Chique. Hij zegt: “Kijk nou toch wat een mooie benen!” Hij voegt er geamuseerd aan toe: “Dat ben ik zelf.”

Het blijft natuurlijk een drama dat Geert Vissers op 26 juni 1992 – precies 34 jaar geleden – aan de gevolgen van hiv overleed. Hij werd niet ouder dan 31 jaar. Gelukkig blijft de onsterfelijke Hellun Zelluf voortbestaan in de herinnering van velen en in deze Schatkamer met tientallen documenten en foto’s vol ‘geloof, hoop en lu-lu-liefde’.

Hartjesdagen

Zwarte Zjaak tijdens de Hartjesdag in 2023 (eigen foto)

Blonde Dorus s tijdens de Hartjesdag in 2024 (eigen foto)

Verder is een thema van de expositie de Hartjesdagen, die bijna dertig jaar geleden op de Zeedijk nieuw leven werden ingeblazen en die elk jaar worden gehouden op de derde maandag in augustus. Er hangen foto’s en er hangt een kopie van Johan Coenraad Braakensieks schilderij uit 1926 van dit evenement. Dit schilderij van Braakensiek maakt deel uit van de expositie Queer Amsterdam – De Roze Stad, die 9 juli opent in de Nieuwe Kerk (waarover later meer).

Ik plaats hierbij drie eigen foto’s tijdens de afgelopen Hartjesdagen: in 2023 een selfie van Zwarte Zjaak, in 2024 een foto van Blonde Dorus en vorig jaar was ik Blauwe Borus. Dit jaar – op maandag 17 augustus – kruip ik in de huid van Rooie Rinus. Tenminste, dat is het plan…

Blauwe Boris tijdens de Hartjesdag in 2025 (eigen foto)

Drag in Amsterdam en Claim your Space is tot en met 27 september te zien in het Stadsarchief Amsterdam (Vijzelstraat 23). Open van dinsdag tot en met vrijdag 10.00-17.00 uur, zaterdag en zondag van 12.00 tot 17.00 uur. Deze tentoonstellingen zijn gratis toegankelijk. Inlichtingen: www.amsterdam.nl/stadsarchief/tentoonstellingen/