De musical Foxtrot blijft na een halve eeuw tijdloos

William Spaaij, Renée de Gruijl en het ensemble (foto Danny Kaan)

Foxtrot, de legendarische musical uit 1977 van Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink, ging zondag 18 januari 2026 in het DeLaMar Theater in Amsterdam in première. Dat was ruim 48 jaar na de wereldpremière in Carré, toen een recensent schreef dat Foxtrot alles overtrof van het duo Schmidt/Bannink. Foxtrot was na Heerlijk duurt het langst, En nu naar bed en Wat een planeet hun vierde musical en destijds overtrof de musical alle verwachtingen.

De productie was destijds een eclatant succes; er is een foto van de rij belangstellenden voor Carré die tot ver om de hoek van de Onbekendegracht reikt. De talentvolle Canadees Paddy Stone was de regisseur en choreograaf, Trudy Labij was de derde geweldige hoofdrolspeler en verder deden onderen andere Georgette Hagendoorn en Ronny Bierman mee. En Flip van Duyn, de zoon van Annie Schmidt, over wie later meer.

Een overweldigende première was het destijds; 20 oktober 1977 in Carré. Ik was erbij, want mijn moeder Jetty Paerl was uitgenodigd. Ik herinner me een monumentale voorstelling uit een ver verleden. Met zang, (tap)dans, glans en glitter. En met de geboorte van het nog altijd onnavolgbare duo Willem Nijholt en Gerrie van der Klei. Bovendien schreven Annie Schmidt en Harry Bannink de veelzeggende klassieker Niks aan de hand (‘Geen centje pijn/ Alle koppen in het zand/ Net doen of we er niet zijn […..] Maar tactvol wezen en aardig zijn voor die gevaarlijke gek/ dat krankzinnige brein daarginds in Berlijn./ Als hij volkeren uit wil roeien, tactvol zijn, niet mee bemoeien/ Heel Europa naar de hel,/ vriend’lijk zeggen: dank u wel’). Een tekst, in 2026 door William Spaay gezongen, die waanzinnig actueel is. Vervang ‘Berlijn’ door Moskou of Washington en de tekst klopt nog altijd. De dreiging van oorlog is nooit ver weg; dat wordt vooral door het personage van Spaaij benadrukt. Net als nu.

Sorry dat ik besta: geen aria’s voor de paria’s

William Spaaij zingt ook die andere klassieker Sorry dat ik besta, waarin zijn personage Jules bezingt dat er ‘geen aria’s zijn voor de paria’s’. Oftewel, geen liefdesliedjes over homoseksuelen: ‘Want zo is het toch, mijn jongen,/ Nooit is er een lied gezongen / Over de verboden kus/ Van Romeo en Julius […..] Er moest toch ook een liedje zijn,/ Al was ’t alleen maar een refrein,/ Al waren ’t maar vijf regeltjes,/ over Romeo en Julius […..] Maar over veertig jaar, wie weet,/ Staan er liedjes in de hitparade,/ Niet alleen maar over hij en zij,/ Maar ook over hij en hij,/ Liedjes over hem en hem,/ Zonder aarzeling of rem/ Dan zingt iedere romanticus/ Heel gewoon, zo is het dus/ Romeo en Julius’.

Bijzonder in deze voorstelling is dat William Spaaij in zijn rol van Jules dit lied begint te zingen tegen Teuntje Post, die het plattelandsmeisje Josien speelt dat verliefd op hem is. Hij legt in dit lied uit waarom haar liefde geen kans maakt. Langzamerhand verlegt hij de aandacht naar zijn vriend, gespeeld door Jip Bartels. Als het lied is gezongen, geven zij elkaar een hartstochtelijke kus. In 1977 gebeurde dat ook  en dat was toen nog taboe. Wanneer Willem Nijholt en Jaap Boonstra elkaar kusten, klonken er soms afkeurende kreten uit de zaal.

Uitkrant april 2008 over William Spaaij (tekst A-R)

En trouwens, wat is William Spaaij goed! Ik denk tevreden terug aan het jaar 2008 – achttien jaar geleden! – toen ik hem in De Uitkrant belichtte op een hele pagina als ‘de nieuwe musicalster in de dop’: ‘Dankzij talent, hard werken en het heilige vuur is het ontluiken voor de inmiddels 25-jarige musicalster-in-de-dop begonnen’. Ik memoreerde destijds dat hij het lef had om vier jaar eerder als student aan de Fontys Musicalopleiding voor een tv-programma van Sonja Barend tegenover Willem Nijholt – de maestro zelve – het lied Als je dood wilt gaan in bed uit Miss Saigon te zingen. Een lied dat Nijholt in Miss Saigon zong. Nou, dan heb je ‘pizazz’… Bravo, William Spaaij!

Toveren met elk woord, elk gebaar, elke oogopslag 

Foxtrot – Dansen op een Vulkaan (de musical heeft anno 2026 een ondertitel) is anno nu een overweldigend goede voorstelling. Met een aangrijpend tijdloos verhaal, geweldige hoofdrollen (noemenswaardig is ook Marjolijn Touw als manusje-van-alles) en met de tachtigjarige (!) Gerrie van der Klein als de pensionhouder Mathilde. La Klei is het stralende middelpunt van deze musical. Wonderbaarlijk en ongelooflijk, want ze speelde dus in 1977 naast Willem Nijholt de helft van een nachtclubduo. Nu speelt Gerrie van der Klei de pensionhouder en ze tovert met elk woord, met elk gebaar, met elke oogopslag.

Bovendien kreeg de stijlvolle pensionhouder een extra solo toebedeeld: Kleine zwakke vrouw. Wát!?!?!?! Dat lied zat oorspronkelijk helemaal niet in Foxtrot, maar in Heerlijk duurt het langst, de eerste musical van Annie Schmidt en Harry Bannink. Eigenlijk is dit dus merkwaardig. Maar Kleine, zwakke vrouw is volkomen op z’n plek en komt ‘van dezelfde koekplank’ (Schmidt/Bannink), zou Jos Brink hebben gezegd. De solo is een hoogtepunt in de voorstelling; bij de première zelfs een regelrechte showstopper. Ik ben erg benieuwd naar Marjolijn Touw, die de alternate voor Van der Klei is. Touw speelt de rol van pensionhouder Mathilde ongetwijfeld ook feilloos; maar ongetwijfeld heel anders.

De titel van de musical blijft een raadsel; zelfs voor de zoon van Annie Schmidt

William Spaaij en Renée de Gruijl (foto Danny Kaan)

Waarom vond ik de musical verder zo goed, afgezien van de actuele lading en het overtuigende spel? Het decor van Joris van Veldhoven – ook de ontwerper van onder meer De Hospita en Malle Babbe – is geweldig met veel visuals en met grote schuivende decorstukken. De choreograaf Eline Vroon trof precies de goede bewegingen, met kleine grapjes. Zo zie je in het openingsnummer subtiel en kortstondig de iconische armbewegingen uit de oorspronkelijke versie: ‘Foxtrot, foxtrot, foxtrot… foxtrót!’

Natuurlijk blijft de muziek van Harry Bannink na al die jaren magnifiek. De nieuwe tekstbewerking van Dick van den Heuvel en de regisseur Joep Onderdelinden is erg goed. Met één opmerkelijke ingreep, die ik niet helemaal begreep: het bovengenoemde lied Niks aan de hand was in 1977 het adembenemende pauzefinale. Nu opent William Spaaij er de twee helft van de voorstelling mee. Een sterke opening van de tweede akte, maar als pauzefinale was dit lied verpletterend. Jammer.

Na afloop van de première had ik een vraag aan Flip van Duyn, de 74-jarige zoon van Annie M.G. Schmidt. Hij beheert met verve de nalatenschap van zijn moeder én hij speelde in 1977 een kleine rol in Foxtrot. Ik vroeg hem nu waarom de musical eigenlijk Foxtrot heet. Als iemand het weet, is hij hij. Maar Flip haalde zijn schouders op en zei: ‘géén idéé! Behalve dat ze in het openingsnummer veel over de foxtrot zingen en dat er veel in gedanst wordt’. Ja, maar geen foxtrot… We waren het erover eens dat het gewoon een ijzersterke titel is. Misschien vijftig jaar geleden bedacht door de producent John de Crane, want die had een goed oog voor wat aan zou slaan.

Vier sterren in de meeste kranten

De kranten schreven vooral positief over Foxtrot, hoewel sommige recensenten enigszins laatdunkend schrijven dat je naar deze musical ‘je moeder kan meenemen’. Het woord ‘oubollig’ viel meer dan eens. Een klein overzicht: Annette Embrechts in de Volkskrant (★★★★): ‘Gerrie van der Klei, die in 1977 nog Jules’ revuepartner Lisette speelde, krijgt terecht een open doekje met haar krachtig gezongen ode aan alle vrouwen middels het toegevoegde lied Kleine zwakke vrouw (oorspronkelijk gezongen door Conny Stuart in die andere musical van Schmidt, Heerlijk duurt het langst (1965)). Renée de Gruijl is een vurige, vinnige Lisette en de jonge Teuntje Post, in 2023 afgestudeerd in Arnhem, maakt als Josien een sterke ontwikkeling door van bruisend naïef tot wanhopig zwanger. Ze heeft zelfs iets van de eigenzinnige Schmidt.’

Teuntje Post in het midden en het ensemble (foto Danny Kaan)

Elisabeth Oosterling in NRC ★★★★: ‘Sinds 2020 produceert MediaLane steevast musicals van een hoog artistiek niveau. Foxtrot past perfect in dat rijtje, met z’n imposante decor met schuivende trappen en wanden, grote projecties en ruim opgezette choreografieën. Dat is sowieso de kracht van deze voorstelling: bij nummers als De dertiger jaren veren de acteurs lichtvoetig over de bühne, opgezweept door het spetterend spelende orkest. Er zijn boa’s, benen worden hoog in de lucht gezwiept. Choreograaf Eline Vroon heeft vakwerk afgeleverd en de performers doen haar creaties eer aan. Hun uitvoering is strak, een lust voor het oog in energie en harmonie.’

Marjolijn Touw neemt het applaus (fotograaf mij onbekend)

Bianca Bartels in Trouw ★★★★: ‘William Spaaij is een prima Jules, maar overtuigt vooral als meta-personage dat telkens de oorlogsdreigingen benoemt. Zo brengt hij extra lagen aan in het lied Niks aan de hand. Terwijl het ensemble in sexy rood-zwarte pakjes met angstaanjagende SS-uitstraling danst, swingt hij even zogenaamd zwoel mee, verandert dan ineens zijn dansstok in een dolk en wisselt om de paar seconden van emotie. Van schijnbaar onbevreesd en ‘doen of zijn neus bloedt’ tot vilein, angstig, waarschuwend, wegkijkend en dan weer cynisch over het wegkijken. Overrompelend acteerwerk waarmee hij toont hoe mensen wegduiken voor onheil.’

Rick de Graaff in De Telegraaf ★★★: ‘Wat Foxtrot ondanks de gedateerde thematiek drijvende houdt is de voltallige cast. De nog relatief onbekende Teuntje Post speelt Josien met precies de juiste naïviteit en speelsheid, waardoor het makkelijk is om met haar mee te leven. William Spaaij is als Jules de grote headliner is vooral in zijn spel sterk. Maar het zijn in Foxtrot de vrouwen die de kar trekken. Renée de Gruijl lijkt als Lisette recht uit de jaren 30 te zijn gelopen, en klasbakken Marjolijn Touw en Gerrie van der Klei raken keer op keer de juiste snaar, en zorgen regelmatig voor de lach.’

Kortom, gaat dat zien! Ik zat soms met tranen van ontroering te kijken. Hier is de trailer: www.youtube.com/watch?v=8_3xU9E5ufA De tournee duurt tot en met 26 juli, met een reeks van 13 tot en met 25 mei terug in het DeLaMar Theater. Het kan bijna niet anders dan dat er een reprise komt en/of extra voorstellingen in Carré waar Foxtrot op 20 oktober 1977 in wereldpremière ging. Het was trouwens merkwaardig dat Foxtrot in première ging tegelijkertijd met de première van The Last Ship van en met Sting in Carré. In het vervolg beter plannen, mensen! 

A-R op de rode loper (foto Roy Beusker)

Detail van campagnebeeld

Foxtrot, gezien 18 januari 2026 in het DeLaMar. Een productie van MediaLane. Tekst Annie M.G. Schmidt, muziek Harry Bannink, bewerking Joep Onderdelinden (ook regie) en Dick van den Heuvel, met o.a. William Spaaij, Renée de Gruijl, Teuntje Post, Gerrie van der Klei, Marjolijn Touw en vele anderen, choreografie Eline Vroon, muzikale supervisie en arrangementen Ad van Dijk en Marco Braam, decor Joris van Veldhoven, kostuums Cocky van Huijkelom, projecties Arjen Klerkx, creative director Maurice Wijnen, creative producer Joop van den Ende, producenten Iris van den Ende en Miel Gouda, scènefoto’s Danny Kaan, rode loper-foto A-R Roy Beusker. Zie voor kaarten en meer informatie: www.foxtrotdemusical.nl