De voorstelling Adem over zelfmoord imponeert

De volledige cast (foto Annemieke van der Togt)

Adem, zo heet de voorstelling die ik maandag 19 januari 2026 zag in de Leidse Schouwburg. Het is een productie van Theaterbolwerk Punch, een groep die zich afficheert met de slogan ‘new writers forward’. Theaterbolwerk Punch is een productiehuis dat het schrijven van nieuwe Nederlandse toneelteksten stimuleert. Ik bezocht de première en was eigenlijk alleen gekomen voor Gerardjan Rijnders, de regisseur van de voorstelling en al decennialang een van de kopstukken van het hedendaags theater.

Het toneelstuk is geschreven door Roel Pronk die als acteur in 2020 afstudeerde aan de Amsterdamse Toneelschool en Kleinkunstacademie. Hij schreef een indringend portret van vijf jongeren die worstelen met suïcidale gevoelens. Het stuk neemt je mee in de innerlijke wereld van deze jongeren die zich verloren voelen in hun eigen gedachten. In een wereld vol druk en verwachtingen, zoeken ze naar ruimte om te ademen.

Worsteling met suïcidale gedachten

Roel Pronk liet zich inspireren door zijn eigen worsteling met suïcidale gedachten. Hij kent dus uit eigen ervaring de fragiele grens tussen blijven leven en loslaten. Vijf jeugdige acteurs – Hanna van Vliet, Ali Zijlstra, Leendert de Ridder, Kharim Amier en Jip Smit – spelen geen rol-gebonden personages. Hun teksten zijn gelijkwaardige stemmen in een onbestemde ruimte. Hun woorden schuren, zijn soms herkenbaar, soms hoopvol, soms wanhopig en soms zelfs grappig.

(vlnr) Jip Smit, Kharim Amier, Hanna van Vliet, Leendert de Ridder en Ali Zijlstra (foto Annemieke van der Togt)

Dit alles speelt zich af in een fraai, klinisch decor, ontworpen door Marjolein Ettema: drie witte lichtgevende wanden, die soms veranderen doordat geprojecteerde strepen van vorm veranderen. Heel effectief. De acteurs spreken hun teksten vaak uit in het luchtledige. Soms tegen zichzelf, soms tegen de anderen, soms fel en luid, soms zachtjes en schijnbaar gevoelloos.

Het is duidelijk dat de vijf personages zich wegens zelfmoordgevoelens wenden tot hulpverleners. Of tot vrienden, ouders of collega’s. Of ze denken er alleen maar over om hulp te zoeken bij professionals. Ze vragen zich in elf scènes en een epiloog af welke weg ze zullen gaan. En wat ze kunnen doen om zich beter te voelen. De personages hebben geen naam en er is geen informatie over hun achtergrond of waarom ze zich zo slecht voelen.

De eerste tekst van het eerste personage zet meteen de toon: ‘Ik moet iets zeggen. Ik moet iets verzinnen om te zeggen. Het is de bedoeling dat je iets zegt, toch? Op dit soort momenten? Volgens mij hebben normale mensen op dit soort momenten iets zinvols te zeggen’. Tekst van personage 2: ‘We gaan het niet hebben over gisteravond’. Personage 3: ‘Ik moet een introductie verzinnen. Iets waardoor ze me meteen leuk vinden’.

Lucide teksten, maar eerst een lange stilte

Jip Smit (foto Annemieke van der Togt)

De voorstelling is boeiend, omdat je je toch gaat vereenzelvigen met die vijf mensen. Gek genoeg vond ik het ijzersterk dat de voorstelling voorafgaande aan de lucide teksten begint met een lange stilte, terwijl de vijf acteurs al op het toneel staan. Zij zijn stil, de toeschouwers in de zaal zijn stil, alles is stil. Heel spannend, heel erg Gerardjan Rijnders, heel knap.

De voorstelling, die zonder pauze ongeveer zeven kwartier duurt, is een aaneenschakeling van gevoelens over het leven en de dood. Soms zijn het sombere gedachten, soms zijn het overwegingen wat ze zullen gaan doen of wat ze gaan verzinnen om een beetje goed voor de dag te komen. Hun teksten zijn alledaags. Soms vertwijfeld, soms wanhopig en soms voortkomend uit een gevoel dat ze het zelf ook niet weten.

Uiteindelijk blijkt dat zelfmoord een mooie uitweg kan zijn. Een verlossing van problemen. Het raakte me persoonlijk dat een van de personages zegt tegen, eigenlijk tegen niemand in het bijzonder: ‘Waar haalt hij het gore lef vandaan om te denken dat hij – het is zo tering egoïstisch om te denken dat jij het recht hebt om de mensen om me heen dit aan te doen. Om je fucking middelvinger op te steken naar iedereen die van je houdt en ze zo veel fucking pijn te doen. Hoe de fuck kan je denken datg jouw leven zo belangrijk is dat jij… Hoe fucking durf je? Het is zo tering egoïstisch en laf en smerig. Het is smerig. Het is echt het meest ranzige dat je kunt doen als mens. Hoe zelfingenomen kan je zijn? Sorry hoor, maar hoe weinig rekening kan je houden met…’

Dit raakte me persoonlijk, omdat mijn vader Cees Bantzinger op 5 februari 1985 zelfmoord pleegde; bijna veertig jaar geleden. Hij vluchtte weg voor problemen, die hij niet aan kon. Mijn moeder Jetty Paerl en ik moesten er mee leren leven. We kregen steun van vrienden, maar ik herinner me levendig dat de journaliste Jeanne Roos, die mijn ouders allebei kende, na de zelfmoord van mijn vader tegen mijn moeder zei: ‘ik vind het laf wat Cees heeft gedaan’. Het was een harde opmerking, die bij mijn moeder aan als een mokerslag. Achteraf realiseer ik me dat Jeanne Roos in wezen gelijk had.

113 Fonds: ‘Lessen voor het leven’

Hanna van Vliet en Leendert de Ridder (foto Annemieke van der Togt)

vlnr) Jip Smit, Ali Zijlstra en Kharim Amier (foto Annemieke van der Togt)

Theaterjournalist Hein Janssen schreef in zijn recensie over Adem voor De Theaterkrant: ‘de vijf acteurs, die op volmaakte wijze deze verraderlijk alledaagse en toch zo intens doorvoelde tekst behandelen, dalen steeds dieper af in de mentale afgrond. zelfdoding lijkt uiteindelijk de enige uitweg – weg van de faalangst, prestatiedrang, de meedogenloze wetten van sociale media’.

Hein Janssen schreef wat ik ook dacht: ‘de première vond plaats precies op de dag dat het 113 Fonds voor suïcidepreventie de campagne ‘Lessen voor het leven’ lanceerde. In die campagne werd gewezen op de zorgwekkende toename van zelfmoord onder jongeren: elke maand overlijden 26 jongeren onder dertig aan zelfmoord.

Het is cruciaal dat een van de personages in Adem zegt: ‘Op de voorpagina van nu.nl staat een artikel over zelfmoord. […..] Er staat: ‘…suïcidaliteit onder jongeren stijgt… Driehonderdtwaalf jongvolwassen slachtoffers in een jaar… Een schoolklas per maand… Instanties maken zich zorgen…’ Vervelend voor de instanties.’

Nagesprek door auteur Roel Pronk: ‘Praat en luister’

De auteur Roel Pronk tijdens het nagesprek

De acteurs tijdens het applaus (eigen foto)

Hanna van Vliet, Jip Smit, Leendert de Ridder, Ali Zijlstra en Kharim Amier spelen mooi gestileerd. Ze zijn mooi geregisseerd door ouwe rot Gerardjan Rijnders. De voorstelling eindigt in een epiloog, waarin de personages na hun zelfgekozen dood terugblikken. Heel ontroerend, vooral omdat deze scènes vrij emotieloos worden gespeeld. Daardoor komen ze extra hard binnen.

De laatste woorden van het stuk zijn: ‘Ik vertel. En ik vertel. En ik vertel. En ik vertel. Maar ik luister niet’. Na afloop van de voorstelling wordt op het decor een tekst geprojecteerd dat je in het kader van suïcidepreventie 24 uur per dag contact kunt opnemen met 113 of www.113.nl. De productie is dan ook gemaakt in samenwerking met het Fonds 113. Na de première kwam de auteur Roel Pronk op het toneel voor een nagesprek. Hij had dus zelf zelfmoordgevoelens gehad en hij benadrukte voor mensen met zulke gevoelens het belang van praten en dat er naar hen wordt geluisterd. Een belangrijke en indrukwekkende voorstelling.

Adem, gezien 19 januari 2026 in de Leidse Schouwburg. Tekst Roel Pronk, spel Hanna van Vliet, Jip Smit, Leendert de Ridder, Ali Zijlstra en Kharim Amier, regie Gerardjan Rijnders, decor Marjolein Ettema, kostuums Sanne Reichert, scènefoto’s Annemieke van der Togt. Deze productie van Theaterbolwerk Punch is nog op diverse data van 28 januari t/m 4 maart op tournee (donderdag 6 en vrijdag 7 febuari in Bellevue in Amsterdam). De volledige tekst van Adem is uitgegeven in de serie ‘De Nieuwe Toneelbibliotheek’, tekst nr. 951. Zie voor kaarten en meer informatie: www.tbpunch.nl